مفهوم استحسان نزد احناف و تفاوت آن با استحسان عقلی معتزله

الملخص

استحسان یکی از اصول مهم استنباط در فقه اسلامی است که همیشه مورد بحث و اختلاف میان مکاتب فقهی و کلامی قرارگرفته است. فقهای  حنفی، استحسان را به‌عنوان نوعی عدول از ظاهر قیاس می‌دانند که بر اساس دلایل قوی‌تر شرعی انجام می‌شود. آنها معتقدند که این کار برای جلوگیری از نتایج نادرست قیاس، کاهش دشواری‌های مذهبی، رعایت مصالح واقعی و هماهنگی با اهداف کلان شریعت ضرورت است.

در مقابل، مکتب اعتزالی، استحسان را بر اساس اصل حسن و قبح عقلی بررسی می‌کند و معتقد است که عقل می‌تواند پیش از مراجعه به منابع دینی، یا حتی مستقل از آنها، تعیین کننده چیز خوب و چیز بد باشد، و بر اساس این تعیین، حکم بدهد.

این مقاله با هدف بررسی تعریف، جایگاه، اقسام و ادله حجیت استحسان نزد احناف واستحسان عقلی  نزد معتزله و ارائه مثال‌های تطبیقی و نقد فقهای حنفی نگارش شده است. همچنین با بررسی سه محور مقایسه‌ای؛ (تفاوت مبنایی، منابع استنباط، نقد و بررسی نقاط اشتراک و اختلاف این دو مکتب نشان داده شده است.

این تحقیق با روش توصیفی، تحلیلی و با استفاده از منابع اصلی فقه حنفی و همچنین متون کلامی معتزله انجام شده است.

یافته‌ها نشان می‌دهد اگر چه هردو مکتب به عقل اهمیت میدهند اما مبنای فلسفی و روش استنباط احناف ومعتزله متفاوت است که علت تفاوت عمیق این دو مفهوم در منبع شناخت و حجیت آنهاست؛ احناف بر اساس نصوص و قیاس عمل می‌کنند و استحسان آنان در چارچوب ادلۀ شرعی محدود است، اما معتزله از عقل استفاده کرده و استحسان آنها بر اساس اصول عقلایی توسعه یافته است. و نقد علماء بر استحسان معتزلی بیشتر بر استقلال عقل و تقدم آن بر نص استوار است.

نتیجه نهایی این تحقیق نشان می‌دهد که استحسان احناف اصول اجتهادی درون ‌فقهی، نص محور، وقیاس محوراست. در حالی‌ که استحسان معتزله ابزاری برای داوری اخلاقی و عقلی به شمار می‌ رود. مقایسه این دو نشان می‌ دهد که استحسان در تاریخ این دواندیشۀ اسلامی مفهوم متفاوت است و بر پایه دو نظریه وباور مستقل شکل گرفته است. واستحسان فقهی احناف مرجح است.

نوآوری تحقیق دراین است که برای نخستین بار با رویکرد نظام مند، کوشش میشود تفکیک ماهیت هردو استحسان نشان داده شود و تفاوت های مهم این دو دیدگاه در نظریه اجتهاد و درک مقاصد شریعت تحلیل گردد.