نظریه فقهی؛ حقیقت، پیدایش، اهمیت و نقشِ آن در تدوین قوانین

چکیده

اصطلاح «نظریه‌های فقهی» از جمله اصطلاحات جدید به‌شمار می‌رود و در فقه اسلامی گذشته رایج نبوده است؛ بلکه شیوه‌ای نوین از تألیف فقهی است که توسط فقهای معاصر، که میان تحقیق و مطالعهٔ شریعت اسلامی و قانون وضعی جمع کرده‌اند، استخراج شده است. این پژوهش به بررسی جنبهٔ تأصیلی/پایه‌ای این اصطلاح می‌پردازد، از حیث حقیقت آن، پیدایش آن و روند تکامل آن، میزان وجود محتوای آن در تراث فقهی قدیم، و همچنین میزان اهمیت آن در حوزهٔ مطالعات فقهی معاصر و نقش آن در تدوین قوانین و نظام‌های قانونگذاری امروزی.

این تحقیق از روش کتابخانه‌ای و توصیفی ـ تحلیلی استفاده کرده است؛ بدین‌گونه که تعریف‌های فقهای معاصر دربارهٔ نظریهٔ فقهی از منابع مختلف گردآوری شده، سپس بیان، تحلیل و نقد گردیده است. از آن بعد تعریف برگزیدهٔ نظریهٔ فقهی و عناصر آن توضیح داده شده است. ارزش علمی این پژوهش در ارائهٔ یک تعریف جامع از نظریه‌های فقهی نهفته است و بر این نکته تأکید می‌کند که محتوای «نظریه‌های فقهی» به معنای معاصر آن، در اندیشهٔ فقهای پیشین ما وجود داشته است، هرچند از این اصطلاح استفاده نمی‌کردند. همچنین ارزش علمی این تحقیق در تأکید بر اهمیت مطالعهٔ نظریه‌های فقهی در عصر حاضر در عرصهٔ تقنین و قانونگذاری آشکار می‌شود؛ زیرا راه را برای بهره‌گیری از آن‌ها در تدوین قوانین و اسناد تقنینی هموار می‌سازد، نظریه های فقهی همچنان تحقیق و پژوهش در فقه اسلامی را برای قانون‌گذاران، قضات و غیرمتخصصان نیز آسان می‌کند، در حل بسیاری از مسائل نوپدید و نوازل معاصر سهم می‌گیرد، و به پذیرش و به‌کارگیری احکام شریعت اسلامی در عرصهٔ قانونگذاری زمینه مساعد می‌سازد.